Λαïκά παιχνίδια με μπάλα -Οι ρίζες του ποδοσφαίρου-
του Νίκου Σαμαρίνα*
Σε όλη τη δυτικοευρωπαϊκή ύπαιθρο παίζονται, τουλάχιστον από τον 12ο αιώνα που έχουμε τις πρώτες γραπτές αναφορές, διάφορα λαϊκά παιχνίδια με μπάλα. Τα κυριότερα γνωρίσματά τους είναι οι απλούστατοι και για αιώνες παγιωμένοι κανονισμοί, η σύνδεσή τους με τα τοπικά έθιμα και ο ιδιαίτερα βίαιος χαρακτήρας τους που τα καθιστούν καθαρά αντρική υπόθεση. Τα παιχνίδια αυτά επιβιώνουν στις μέρες μας, σε άλλες περιπτώσεις ως φολκλορική ατραξιόν, και σε άλλες ως μια ζωντανή παράδοση αιώνων.
Στα μέσα του 19ου αιώνα τα τοπικά παιχνίδια με μπάλα της υπαίθρου- αφού πρώτα πέρασαν μια διαδικασία «αθληματοποίησης» που θα την περιγράψουμε σε επόμενο άρθρο- μεταφέρθηκαν στο νέο αστικό περιβάλλον της Αγγλίας και μετασχηματίσθηκαν σε κάποια από τα σύγχρονα σπορ που όλοι γνωρίζουμε, όπως, το Ποδόσφαιρο και το Ράγκμπυ.
Στη συνέχεια θα κάνουμε μια απλή και επιλεκτική παρουσίαση ορισμένων βρετανικών παιχνιδιών που σχετίζονται με τοπικά έθιμα, χωρίς να επεκταθούμε στις ιδιαίτερες ιστορικοκοινωνικές προεκτάσεις του φαινομένου, κάτι που θα γίνει σε επόμενο άρθρο.
Στην Αγγλία
Ένα απ’ τα παραδοσιακά παιχνίδια της αγγλικής υπαίθρου που διατηρείται ως τις μέρες μας είναι το Bottle-kicking[1], στο οποίο δεν χρησιμοποιείται μπάλα, αλλά μικρά ξύλινα βαρελάκια.
Το Bottle-kicking (κλότσημα του βαρελιού) είναι ένα παλιό έθιμο του Leicestershire και γίνεται στο χωριό Hallaton κάθε Δεύτερη μέρα του Πάσχα. Τα πρώτα αρχεία για την ύπαρξή του βρίσκονται στα τέλη του 17ου αιώνα. Για την καταγωγή του παιχνιδιού υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι προχριστιανικό παγανιστικό έθιμο, κατά το οποίο θυσίαζαν λαγούς στη Θεά Eostre (Όστρια) και το οποίο έφτασε ως τις μέρες μας. Επίσης, λέγεται ότι το 1790 ο εφημέριος του Hallaton προσπάθησε να απαγορεύσει το έθιμο, λόγω των παγανιστικών καταβολών του, αλλά τελικά άλλαξε γνώμη, όταν διάβασε τα απειλητικά συνθήματα που έγραψαν γι’ αυτόν στον τοίχο της εκκλησίας οι κάτοικοι του χωριού! «No pie (πίτα), no parson (εφημέριος)».
Μια άλλη εκδοχή που υποστηρίζουν οι ντόπιοι για την καταγωγή του εθίμου είναι η εξής: δυο γυναίκες που γύριζαν απ’ τα χωράφια στο Hallaton δέχθηκαν την επίθεση ενός μανιασμένου ταύρου. Την ώρα που τις κυνηγούσε ο ταύρος, για καλή τους τύχη, εμφανίστηκε ένας λαγός και τράβηξε την προσοχή του μανιασμένου ταύρου. Τότε αυτός άρχισε να κυνηγά τον λαγό αντί τις γυναίκες. Έτσι, οι γυναίκες σώθηκαν, «ως εκ θαύματος», και για να δείξουν την ευγνωμοσύνη τους στον Θεό, που έστειλε τον λαγό, έκαναν μια χρηματική δωρεά στην τοπική εκκλησία με την παρακάτω συμφωνία: ο εφημέριος κάθε Δευτέρα του Πάσχα να προσφέρει μια hare pie (την οποία εγώ ως Λαρισαίος μεταφράζω «λαγουδόπιτα» ή «μπουγάτσα με λαγό» για τους Θεσσαλονικείς), δώδεκα πένες (η πένα είναι υποδιαίρεση της αγγλικής λίρας) και δυο βαρέλια μπύρα για τους φτωχούς. Όπερ και έγινε, αλλά οι κάτοικοι του Hallaton άρχισαν να τσακώνονται και να παλεύουν μεταξύ τους για το φαγητό και το ποτό. Οι γείτονες απ’ το χωριό Medbourne πήραν χαμπάρι τι γίνεται, μπήκαν κι αυτοί στον καυγά και τελικά έκλεψαν τη μπύρα. Οι κάτοικοι του Hallaton τότε, αφού συνειδητοποίησαν τι έγινε, μόνιασαν ξανά και συνεργάστηκαν για να επανακτήσουν την χαμένη λεία που τους έκλεψαν οι πονηροί γείτονες. Σε ανάμνηση, λοιπόν, αυτού του γεγονότος καθιερώθηκε το έθιμο του Bottle-kicking.
Το Bottle-kicking ξεκινάει με παρέλαση μέσα απ’ τα χωριά Medbourne και Hallaton. Οι κάτοικοι κουβαλάν μια μεγάλη λαγουδόπιτα και τρία βαρελάκια, δυο απ’ τα οποία περιέχουν μπύρα, ενώ το τρίτο είναι φτιαγμένο από συμπαγές ξύλο και είναι ζωγραφισμένο κόκκινο και άσπρο. Την πίτα την ευλογεί ο εφημέριος του Hallaton και ένα κομμάτι το μοιράζει στο συγκεντρωμένο πλήθος, ενώ το υπόλοιπο το μεταφέρουν σ’ έναν γειτονικό λόφο, τον Hare Pie Hill, δηλαδή τον Λόφο της λαγουδόπιτας, στην κορυφή του οποίου υπήρχε ναός κατά την αρχαιότητα. Τα βαρέλια μεταφέρονται στο κτίριο Buttercross (που το χρησιμοποιούσαν στο παρελθόν ως αποθήκη, όπου διατηρούσαν κρύο το βούτυρο και το τυρί). Εκεί τα στολίζουν με διάφορες κορδέλες.
Νωρίς το απόγευμα η λαγουδόπιτα που φυλάσσεται σκορπίζεται στο έδαφος του Hare Pie Hill και το κάθε βαρελάκι πετιέται τρεις φορές στον αέρα, ως σύνθημα για την έναρξη του ανταγωνισμού. Στόχος είναι η κάθε ομάδα να μεταφέρει τα βαρελάκια τουλάχιστον σε τρεις προκαθορισμένες θέσεις με κάθε δυνατό μέσο. Κανόνες δεν υπάρχουν και πέφτει το ξύλο της αρκούδας. Φυσικά υπάρχει και ασθενοφόρο πρώτων βοηθειών, καθώς τα σπασμένα κόκαλα και οι ματωμένες μύτες είναι πολύ συχνό αποτέλεσμα του εθίμου.
Όσοι από τους συμμετέχοντες θέλουν μπορούν να κάνουν διαλείμματα για να φαν με τις οικογένειές τους ή να πιουν καμιά μπύρα και μετά να επιστρέψουν στο παιχνίδι το οποίο τελειώνει το βράδυ μπροστά στο κτίριο Buttercross, όπου ανοίγονται τα βαρελάκια και οι καλύτεροι παίκτες επιβραβεύονται με το να πιουν πρώτοι απ’ αυτά και μετά να μοιραστεί η μπύρα στους υπόλοιπους. Επειδή, όμως, η μπύρα αυτή δεν είναι αρκετή, στη συνέχεια θεατές και συμμετέχοντες μεταφέρονται στην τοπική Pub για να συνεχίσουν την ζυθοποσία τους, να αστειευτούν και να διασκεδάσουν.
· Το παιχνίδι Alnwick ή Scoring the Hales παίζεται στο Northumberland την Αποκριά και συγκεκριμένα την Shrove Tuesday ανάμεσα στις συνοικίες του St. Paul και του St. Michael, στα χωράφια και συγκεκριμένα κάτω από το περίφημο Κάστρο του Alnwick στην περιοχή που ονομάζεται The Pasture[2]. Το έθιμο ξεκινά με παρέλαση, στην οποία προηγείται ένας αυλητής, και η μπάλα μεταφέρεται με κάθε επισημότητα στο κάστρο. Στην συνέχεια ο Δούκας του Northumberland πετάει τη μπάλα πάνω απ’ τις πολεμίστρες του κάστρου κάτω στο συγκεντρωμένο πλήθος, και το παιχνίδι ξεκινά.
Τα τέρματα είναι βαμμένα πράσινα, η «ντυμένα» με κλαδιά δέντρων και βρίσκονται μεταξύ τους σε μια απόσταση περίπου 400,00 γιάρδες (365,76 μέτρα). Κερδισμένη είναι η ομάδα που θα πετύχει τρία hales ή γκολ. Το παιχνίδι, όμως δεν τελειώνει εκεί, διότι ακολουθεί μάχη για το ποιος θα καταφέρει να ξεφύγει με τη μπάλα από το χώρο του παιχνιδιού. Συνήθως κάποιος για να τα καταφέρει να κλέψει τη μπάλα πρέπει να διασχίσει τον ποταμό Aln. Αν τα καταφέρει τότε η μπάλα γίνεται δικιά του, να την έχει και να διηγείται στα εγγόνια του τα κατορθώματά του.
Το παιχνίδι μέχρι το 1823 γίνονταν μέσα στην πόλη, αλλά από τότε «εξορίστηκε» στα λιβάδια, βασικά λόγω των πολλών ζημιών που γίνονταν σε καταστήματα και σπίτια της πόλης.
Σήμερα, το παιχνίδι έχει επηρεαστεί υπερβολικά από το ποδόσφαιρο και στην ουσία είναι ένα ποδόσφαιρο με περισσότερους από 22 παίκτες και μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στα τέρματα.
Το Royal Shrovetide Football[3] είναι ένα παιχνίδι που παίζεται στο Ashbourne την Αποκριά, κρατάει δυο μέρες (Καθαρή Τρίτη & Τετάρτη), και χωρίζεται σε δυο περιόδους των οχτώ ωρών, μία κάθε μέρα. Το παιχνίδι παίζεται πάνω από χίλια χρόνια (για την ακρίβεια υπάρχουν αναφορές από τον 12ο αιώνα) παρά τις πολλές προσπάθειες που έγιναν να απαγορευτεί. Έχει πολύ λίγους και απλούς κανόνες και παίζεται με μια παραγεμισμένη μπάλα, ζωγραφισμένη στο χέρι. Τα τέρματα βρίσκονται τρία μίλια μακριά το ένα απ’ το άλλο και ως γήπεδο χρησιμοποιούνται οι δρόμοι της πόλης, τα χωράφια και η όχθη του τοπικού ποταμού. Οι ομάδες που παίρνουν μέρος στον αγώνα είναι δυο. Ο πάνω μαχαλάς και ο κάτω μαχαλάς. Άλλωστε, στα περισσότερα μεσαιωνικά παιχνίδια που παίζονται μέχρι τις μέρες μας στις διάφορες μικρές επαρχιακές πόλεις, οι ομάδες χωρίζονται σε πάνω και κάτω μαχαλά ή σε ανατολικό και σε δυτικό κοκ. Επίσης, ο διαχωρισμός μπορεί να γίνεται κατά τόπους ανάμεσα σε επαγγελματικές κατηγορίες ή ανάμεσα σε παντρεμένους και ανύπαντρους άντρες.
- · Στην Ιρλανδία
Με το όνομα Caid ή Cad[4] συναντάμε πολλά παραδοσιακά ιρλανδέζικα ποδοσφαιρικά παιχνίδια και μάλλον η λέξη αρχικά αναφέρονταν στην μπάλα η οποία χρησιμοποιούνταν και όχι στο ίδιο το παιχνίδι. Η μπάλα ήταν φτιαγμένη από μια κύστη την οποία περιέβαλαν με δέρμα ζώου. Μάλιστα με το ίδιο όνομα πολλοί επιμένουν να ονομάζουν και το σύγχρονο γαλατικό ποδόσφαιρο (Gaelic Football) και να θεωρούν το Caid ως πρόγονό του.
Το Caid παίζονταν συνήθως σε αγροτικές περιοχές και ήταν ένα ιδιαίτερα βίαιο παιχνίδι, που εμπεριείχε τα βασικά χαρακτηριστικά των περισσότερων μεσαιωνικών ποδοσφαιρικών παιχνιδιών. Στην παραδοσιακή μορφή του συναντιόταν με δυο μορφές, ως Field Caid και Cross- Country Caid.
Στην Σκωτία
Στην Σκωτία έχουμε τα λεγόμενα Ba- Game, τα οποία διεξάγονται τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά και τα με τους ίδιους πάνω κάτω κανόνες που ισχύουν στο Royal Shrovetide Football. Ba game παίζονται μέχρι σήμερα στις πόλεις Duns, Jedburgh, Roxburgh, Scone, Stromness, Melrose και Kirkwall.
Στην πόλη Kirkwall, στο νησί Orkney, παίζεται το Kirkwall «Ba[5]«, ένα πολύ δυναμικό ποδοσφαιρικό παιχνίδι, όπου η χρησιμοποίηση των χεριών για την μεταφορά της μπάλας είναι κυρίαρχη σε σχέση με τα πόδια και παίζεται ανήμερα των Χριστουγέννων και της Πρωτοχρονιάς, εκτός και αν αυτά πέφτουν ημέρα Κυριακή, οπότε το παιχνίδι μεταφέρεται την Δευτέρα. Μην ξεχνάμε, άλλωστε, την επίδραση του Σαββαταριανισμού στην απαγόρευση των αγώνων την Κυριακή. Το γεγονός ότι «πλακώνονται» χριστουγεννιάτικα δεν πειράζει, αρκεί να μην γίνεται Κυριακή! Οι ομάδες είναι δυο, οι Uppies και οι Doonies, δηλαδή, ο Πανωμαχαλάς και ο Κατωμαχαλάς, οι οποίοι έχουν και διαχωρισμό ανάλογα με τα επαγγέλματα, δηλαδή οι κτηνοτρόφοι και χασάπηδες που ζουν στα ψηλώματα της πόλης (πανωμαχαλάς) και οι ναυτικοί και ψαράδες που ζουν κοντά στο λιμάνι (κατωμαχαλάς). Στις μέρες μας στο Kirkwall γίνονται δυο παιχνίδια, ένα παιδικό[6] Ba game και ένα αντρικό. Το παιδικό ξεκινά συνήθως στις 10.30 το πρωί και το αντρικό στη 1.00 το μεσημέρι.
(*) Ο Σαμαρίνας Νίκος είναι πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου «Χορίαμβος» και διευθυντής του περιοδικού Διάβαση. Είναι απόφοιτος ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής (1995) με μεταπτυχιακές σπουδές στην Αθλητική Κοινωνιολογία (Leicester University)
[1] Βιβλιογραφία:
1. Jeremy Hobson, “Curious Country Customs”, David and Charles Book, UK 2007, σελ. 62- 63.
2. John Layard, The Lady of the Hare: Being a study of the Healing Power of Dreams, Routledge, 2011
3. David Winner, Those Feet: An Intimate History of English Football, Great Britain, 2005, σελ 266-267.
[2] Julian Norridge, Can we have our Balls Back Please? How the British Invented Sport, Penguin Books, England 2008.
[3] Hugh Hornby, Simon Inglis, Uppies and Downies. The Extraordinary Football Games of Britain, UK, 2008.
[4] Grant Jarvie, Sport in the Making of Celtic Culture, Leicester University Press, 1999, σελ. 15.
[5] Περισσότερες πληροφορίες στο John Robertson, Uppies & Doonies: The Story of the Kirkwall Ba” Game , Aberdeen U.P, 1967.
[6] Amy Stewart Fraser, «Dae Ye Min” Langsyne?: A Pot-pourri of Games, Rhymes, and Ploys of Scottish Childhood», Routledge, 1975, Σελ 59.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου